Hermeneutiek
De groepsleider/sociotherapeut die de goede verstandhouding en emancipatie van zijn groepsgenoten tot doelstelling heeft, werkt met concrete mensen met hun eigen historie, mogelijkheden en onmogelijkheden. Deze moeten duidelijk verwoord kunnen worden om de sociotherapeutische doelstellingen te realiseren. Daarvoor is "taalgemeenschap" (maximaal onderling begrip) een conditie. De hermeneutiek verschaft daartoe de middelen.
Lezing: Hermeneutiek in theorie en praktijk - W. Haaksma
Wim Haaksma werkt als orthopedagoog een kwart eeuw binnen de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking (Noorderhaven, Den Helder
1. Het hermeneutisch cirkelproces
Hermeneutiek is uitlegkunde. Een hermeneut wil om deze kunde te beoefenen leerling zijn van de anderen, om hen vanuit hun eigen zicht op de werkelijkheid te leren kennen. Hermeneuten zin als een “lastige” leerling die het naadje van de kous wil weten. Een gesprekspartner ook, die zijn eigen mening voor zich houd, om die van de ander ten volle te kunnen verstaan. Pas dan volgt er een gedachtewisseling, waarin een hermeneut zijn gesprekspartner(s) eigen inzichten in overweging geeft. Niet met de bedoeling te over-tuigen (ergens mee op te tuigen), maar om tot gedeeld inzicht en gezamenlijke kennis en ervaring te komen. Zodoende is het mogelijk dezelfde taal met dezelfde inhoud te leren spreken. Natuurlijk, er bestaan vele talen, eigenlijk evenveel als er mensen zijn, die weliswaar dezelfde woorden kunnen gebruiken, maar met verschillende cognitieve inhoud. Hermeneutiek is bedoeld om het isolement daarvan te doorbreken. Taalgemeenschap, een gezamenlijke taal opbouwen, daar gaat het om in de hermeneutiek. Begrip voor elkaar via het hermeneutisch cirkelproces, waarin het individuele in gezamenlijkheid wordt overstegen.
Taalgemeenschap tijdens deze studiedag.
U bent hierheen gekomen en heeft een plekje gevonden van waaruit u naar de verhalen van de inleiders luistert. Ik hoop dat ze zich zo goed verstaanbaar maken, dat zij u zicht geven op de methodes die zij inleiden en op de combinatie van methodes die zij binnen ons gemeenschappelijk werkveld ter discussie stellen.
Als onze gasten ziet u onze dagvoorzitter Elly maar van één kant: de voorkant, de zijkant, de achterkant en als u erg hoog zit, misschien de bovenkant. U ziet haar vanuit uw eigen perspectief en daarom ziet u haar toch weer anders dan uw buurvrouw of buurman. Als we onze visies uitwisselen, kunnen we onze waarneming aan elkaar completeren en daardoor van vele kanten zicht op haar krijgen. Maar dan zijn we al in het hermeneutisch cirkelproces van de waarneming getreden, waarin we elkaars leraar en leerling zijn. Leerling zijn, daar leer je van, door iemand als onze dagvoorzitter, een kunstwerk, of een theorie van vele kanten te bezien en de bevindingen uit te wisselen. Daar ontstaat taaluitbreiding door, bijvoorbeeld met begrippen als sociotherapie, netwerkregistratie, interdependentie en “over grenzen heen kijken”, als je daar nog nooit van gehoord mocht hebben. Zo leren we van elkaar om de eigen visie met die van de anderen uit te breiden (horizonverbreding) en zo ons steentje bij te dragen aan het thuis voor verstandelijk beperkten, waarop wij ons vandaag bezinnen.
Taalgemeenschap van inwoners en begeleiders
Taalgemeenschap is noodzakelijk voor inwoners en hun begeleiders, als ze moeite hebben om elkaar te verstaan.
“Mijn vader is dood”, zegt een groepsgenoot tegen de ander, “Hij heeft het zelf gezegd”
“Jongens willen wat van me”, weet een giebelend meisje, “Maar ik kijk wel uit en raak ze niet aan, je hebt zo een kind!”
Een jonge vrouw met het syndroom van Down moet door het overlijden van haar vader, aan wie ze zeer gehecht is, de realiteit van de dood van dichtbij onder ogen zien. Ze is geschokt en uit haar evenwicht en ze wordt bang zelf ook te moeten sterven.
Door haar ervaringen over vaders ziekte en overlijden met haar groepsgenoten te delen, ontstaat er opnieuw taalgemeenschap; gedeeld begrip over dood en leven en deelname aan het verdriet. Daardoor verdwijnt de angst.
Soms kunnen betrokkenen samen praten over wat hen bezet houdt. Soms ook komen problemen als vanzelf in dromen, spelen of andere expressiewijzen tot uitdrukking.
Wat je bezet houdt fixeert je. Daarvan ga je dromen en dat "verbeeld" je.
De ervaring gaat aan betekenisverlening vooraf. En juist om betekenis gaat het als leven dusdanig verstoord is, dat er een impasse is ontstaan.
Je moet Elly, de dagvoorzitter, wel kennen, voordat je over haar en haar betekenis kunt praten. Het kan zijn dat je haar verkeerd gezien hebt. Dan kunnen anderen jouw waarneming corrigeren. Het kan ook zijn dat je haar niet hebt begrepen en dat er nadere uitleg nodig is.
Geboorte en dood, seksualiteit en vervreemding, moeten bekend zijn om er niet door overvallen te worden en in een impasse te geraken. En wat te doen met negatieve reacties van mensen op jou en op elkaar, als je ze niet begrijpt en er geen verweer tegen hebt?
De taal als zingevingsinstrument geeft een naam en betekenis aan mensen, dieren, dingen en hun gebruik en brengt ze met elkaar in verband. Daardoor krijgen we er "weet" van en leren we ermee om te gaan. Taalgemeenschap leidt tot gedeelde kennis en ervaring. Hermeneutiek optimaliseert dit zingevingsproces door het van vele kanten kritisch te bezien en te evalueren.
Natuurlijk zijn er vele talen waarin betekenis (zin) gegeven wordt aan de werkelijkheid. Talen en de daarin besloten levensbeschouwingen worden kinderen met de paplepel ingegeven. Ze zijn ook allerminst neutraal, zoals blijkt uit de religieuze bestemmings- en de pragmatische nutstaal, die elkaars antipoden zijn. De taalkeuze echter is het voorrecht van ouders en niet van hermeneuten, die de uitlegkunde ervan beoefenen.
Taalgemeenschap behoort er ook tussen therapeut en cliënt te ontstaan, waardoor duidelijk wordt in welke impasse de laatste is komen te verkeren en hoe die doorbroken kan worden.
Methodische kennis daarvan (communicatie als deelneming en deelgeving) is zo oud als de wereld. Joodse denkers uit de middeleeuwen hebben daar met hun “pardes” formule paradijselijke eenvoud aan gegeven. Zij onderzoeken een mededeling vanuit de context waarin deze wordt gedaan, die ze vervolgens beschouwen als een persoonlijke conceptie, die symbolisch is voor de mens die hem doet en zijn zicht erop kenbaar maakt. Zo leren zij de mededeling en de mededeler in hun onderlinge afhankelijkheid te zien.
Ellie heeft ons in haar inleiding medegedeeld dat ze zich zorgen maakt over het thuis van verstandelijk beperkte mensen. Zo maakten we kennis met haar als persoon vanuit de context van haar werk. We kregen daardoor inzicht in dit werk en in haar persoonlijke conceptie daarvan, waardoor ze meer kenbaar voor ons werd.
Gevoelens verwoorden en accepteren is uitstekend, maar als dit los van de situatie gebeurt waarin ze begrijpelijk zijn, is het zwemmen op het droge.
De pardes formule.
De pardes formule kent 4 opeenvolgende transformaties die nodig zijn om de paradijselijke tuin van onderling begrip en verstandhouding te kunnen betreden.
1. Peshat: (terug naar de tekst)
De mededelingen worden naar vorm en inhoud onderzocht. Dit betekent soms een vertaalslag, waarin bezien wordt wat de verhaler onder zijn begrippen verstaat en welke linguïstische verbanden hij legt.
(Ellies tekst die we vandaag naar vorm en inhoud onderzoeken)
2. Rèmèz: (tekst in context)
Deze ontstaat door het verhaal als tekst vanuit de context te begrijpen. Of, anders gezegd, het verhaal te zien als toespeling op de situatie, waarin de verhaler betrokken is.
(Elly als medewerker van Amarant)
3. Derash: (symboliek)
De mededelingen worden gezien als exemplarisch (symbolisch) voor de verhaler. “Hoe is zijn leven, blijkens zijn verhalen gevormd en misvormd en hoe wordt zijn karakter daardoor bepaald?” (Het zicht dat Elly ons op zichzelf heeft gegeven)
4. Sod: (duidelijkheid),
Middels drie transformaties is “unmittelbare Teilname” mogelijk. Hiermee wordt de oorspronkelijke, de paradijselijke eenvoud, van het begrip voor de mens en zijn situatie bereikt[1].
Wij begrijpen meer van Ellies uitspraken over verlangen naar een“thuis” van verstandelijk gehandicapte bewoners in Amarant en andere woonplekken. Samen willen we overleggen vanuit onze eigen invalshoek en zijn bereid de hermeneutische discussie met de “zorg” aan te gaan.
Zo voorkomt de hermeneutische methodologie dat eigen hobby’s, stokpaardjes en misverstanden een contact lamleggen en wordt het opleggende machtsdenken door democratie vervangen. Zo helpen we elkaar, zoals ook wij, hermeneutisch therapeuten proberen mensen met een verstandelijke beperking, die in een impasse verkeren, ter zijde te staan.
Moet er naast begrijpen nog iets anders gebeuren? Soms moeten verkeerde opvattingen gecorrigeerd worden. "Spinnen en ander ongedierte hebben geen kans als een kist helemaal dicht zit en dode mensen doen geen kwaad! Soms ook moet het gedragsrepertoir van de cliënt zelf uitgelegd en gecorrigeerd worden om mogelijkheden tot groei en ontwikkeling te bieden.
Hulpverlening via beeld en begrip
Taalgemeenschap tussen cliënt en therapeut is mogelijk door ervaringen te delen. Ook dromen, spelen en andere creatieve werken kunnen door beeldcommunicatie gedeeld worden en tot medeleven en overleg leiden.
Misschien gaat beeldcommunicatie zelfs wat gemakkelijker dan "spreken over", omdat dit een hoog niveau van verbaliteit vereist. De pardes transformaties verschillen niet, of het een gesprek, een droom, of een andere expressie betreft. Steeds gaat het om de hermeneutische explicatie van een mens die in zijn situatie in moeilijkheden is geraakt en daarvoor een oplossing zoekt. De hulpverlening betreft dan ook mens en situatie.